Farmer Accident Scheme Maharashtra: महाराष्ट्र शासनाने राज्यातील बळीराजा आणि शेतीवर अवलंबून असणाऱ्या घटकांसाठी एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि दिलासादायक निर्णय घेतला आहे. ‘गोपीनाथ मुंडे शेतकरी, भूमिहीन शेतमजूर, महिला शेतकरी अपघात सुरक्षा सानुग्रह अनुदान योजना’ १ एप्रिल २०२६ ते ३१ मार्च २०३१ या पाच वर्षांच्या कालावधीसाठी राबविण्यास राज्य शासनाने मंजुरी दिली आहे. या योजनेचा अधिकृत शासन निर्णय (GR) कृषी विभागाने जारी केला असून, आता केवळ खातेदार शेतकरीच नव्हे तर शेतकरी कुटुंबातील सर्व सदस्य आणि भूमिहीन शेतमजुरांनाही या सुरक्षा कवचाचा लाभ मिळणार आहे.
ज्याप्रमाणे शासनस्तरावरून शासकीय योजनांचा लाभ शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचवा यासाठी सातत्याने प्रयत्न केले जात आहेत, त्याच धर्तीवर शेती क्षेत्रात प्रत्यक्ष राबणाऱ्या प्रत्येक हाताला सामाजिक व आर्थिक सुरक्षा देण्याचा हा महत्त्वपूर्ण प्रयत्न आहे.
योजनेच्या व्याप्तीत मोठे बदल; आता कोणाला मिळणार संरक्षण?
यापूर्वी ही योजना केवळ ७/१२ उताऱ्यावर नाव असलेल्या खातेदार शेतकरी व त्यांच्या कुटुंबातील एकाच व्यक्तीसाठी (एकूण २ व्यक्ती) मर्यादित होती. मात्र, प्रत्यक्ष शेतात राबणाऱ्या भूमिहीन शेतमजुरांना कामाच्या ठिकाणी अनेक धोके असतात. त्यामुळे नव्या सुधारित योजनेत खालील घटकांचा समावेश करण्यात आला आहे:
- खातेदार शेतकरी व त्यांचे कुटुंब: वहितीधारक खातेदार शेतकरी आणि त्यांच्या कुटुंबातील आई-वडील, पती/पत्नी, मुलगा, अविवाहित मुलगी, घटस्फोटित मुलगी आणि विधवा मुलगी.
- भूमिहीन शेतमजूर: शेतात प्रत्यक्ष मजुरी करणारे भूमिहीन शेतमजूर व त्यांचे कुटुंबीय.
- महिला शेतकरी: ‘महाराष्ट्र महिला शेतकरी सक्षमीकरण अधिनियम’ अंतर्गत नोंदणीकृत महिला शेतकरी.
- वयोमर्यादा: या योजनेचा लाभ १० ते ७५ वर्षे वयोगटातील सर्व पात्र सदस्यांना मिळणार आहे.
ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीसोबतच स्वयंरोजगाराला चालना देण्यासाठी जसे मुख्यमंत्री रोजगार निर्मिती योजना अंतर्गत तरुणांना बळ दिले जाते, तसेच या अपघात विमा योजनेमुळे अपघातग्रस्त शेतकरी कुटुंबांना मोठा आर्थिक आधार मिळणार आहे.
मिळणारे सानुग्रह अनुदान (आर्थिक मदत)
शेतीची कामे करताना अथवा दैनंदिन जीवनात होणाऱ्या दुर्दैवी अपघातांमध्ये शासनाकडून खालीलप्रमाणे आर्थिक मदत दिली जाईल:
| अपघाताचे स्वरूप / हानी | सानुग्रह अनुदान रक्कम |
|---|---|
| अपघाती मृत्यू झाल्यास | २ लाख रुपये |
| दोन डोळे किंवा दोन्ही हात/पाय कायमस्वरूपी निकामी झाल्यास | २ लाख रुपये |
| एक डोळा आणि एक हात किंवा एक पाय निकामी झाल्यास | २ लाख रुपये |
| एक डोळा अथवा एक हात किंवा एक पाय निकामी झाल्यास | १ लाख रुपये |
कोणत्या अपघातांचा योजनेत समावेश आहे?
या योजनेअंतर्गत विविध प्रकारच्या नैसर्गिक आणि आकस्मिक आपत्तींचा समावेश करण्यात आला आहे:
- रस्ता अथवा रेल्वे अपघात
- पाण्यात बुडून झालेला मृत्यू
- कीटकनाशके हाताळताना अथवा इतर कारणांमुळे झालेली विषबाधा
- वीज पडणे किंवा विजेचा धक्का बसून झालेला अपघात
- उंचावरून पडून झालेला अपघात
- सर्पदंश व विंचूदंश
- जनावरांच्या हल्ल्यामुळे झालेली इजा किंवा मृत्यू
- उष्माघात, नक्षलवादी हल्ल्यात झालेली हत्या किंवा बाळंतपणातील मृत्यू
अर्ज करण्यासाठी आवश्यक कागदपत्रे
योजनेचा लाभ घेण्यासाठी लाभार्थ्यांनी खालील कागदपत्रांची पूर्तता करणे आवश्यक आहे:
- खातेदार शेतकऱ्यांसाठी: डिजिटल ७/१२ उतारा, ॲग्रीस्टॅक (AgriStack) शेतकरी ओळखपत्र, मृत्यू दाखला किंवा अपंगत्वाचे वैद्यकीय प्रमाणपत्र, तलाठ्याकडील वारस नोंद (गाव नमुना ६-क), वयाचा पुरावा (शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा आधार कार्ड).
- भूमिहीन शेतमजुरांसाठी: आधार कार्ड, रहिवासी दाखला, ई-श्रम/असंघटित कामगार पोर्टलवरील नोंदणी कार्ड, मृत्यू किंवा अपंगत्व प्रमाणपत्र.
- महिला शेतकऱ्यांसाठी: महिला शेतकरी प्रमाणपत्र, आधार कार्ड, रहिवासी दाखला आणि सक्षम प्राधिकरणाचे प्रमाणपत्र.
राज्यातील कष्टकरी शेतकऱ्यांच्या सुरक्षिततेसाठी हा निर्णय ऐतिहासिक ठरणार असून, योजनेची प्रक्रिया आता थेट आणि पारदर्शक पद्धतीने राबवली जाणार आहे.