मुंबई: महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळाची (MSRTC) लाडकी ‘लालपरी’ ही केवळ प्रवाशांची ने-आण करणारी बस नसून, ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील लाखो विद्यार्थ्यांच्या उज्ज्वल भविष्याची खरी जीवनवाहिनी ठरली आहे. ग्रामीण भागातील प्रत्येक विद्यार्थ्याला शिक्षणाची समान संधी मिळावी, यासाठी एसटी महामंडळ आपले सामाजिक दायित्व अनेक दशकांपासून उत्तम रीतीने पार पाडत आहे, असा विश्वास परिवहन मंत्री तथा एसटी महामंडळाचे अध्यक्ष प्रताप सरनाईक यांनी व्यक्त केला.
विद्यार्थ्यांच्या सुरक्षित प्रवासाला सर्वोच्च प्राधान्य
शाळकरी मुला-मुलींचा प्रवास सुरक्षित आणि विनासायास व्हावा, याला राज्य शासनाने सर्वोच्च प्राधान्य दिले आहे. यासाठी खालील महत्त्वाचे सुरक्षात्मक निर्णय घेण्यात आले आहेत:
- पर्यवेक्षकीय कर्मचाऱ्यांची नियुक्ती: शाळा भरण्याच्या आणि सुटण्याच्या वेळेत मुख्य बसस्थानकांवर विशेष पर्यवेक्षकीय कर्मचाऱ्यांची नियुक्ती करण्यात येत आहे. हे कर्मचारी विद्यार्थ्यांना सुरक्षितपणे बसमध्ये चढण्यास मदत करतील.
- स्वतंत्र टोल-फ्री मदत केंद्र: प्रवासादरम्यान कोणतीही अडचण किंवा आणीबाणीची परिस्थिती उद्भवल्यास तत्काळ मदतीसाठी एसटी महामंडळाने स्वतंत्र टोल-फ्री मदत केंद्र सुरू केले आहे. यामुळे पालक आणि विद्यार्थ्यांचा एसटीवरील विश्वास अधिक दृढ झाला आहे.
महाराष्ट्रात दररोज सुमारे ३० हजार १७७ शालेय फेऱ्यांच्या माध्यमातून लाखो विद्यार्थ्यांना नियमित आणि सुरक्षित प्रवासाची सेवा दिली जात आहे. शालेय शिक्षण सुलभ व्हावे यासाठी अशा सुरक्षा उपायांसोबतच विद्यार्थ्यांच्या इतर गरजांचीही शासनाकडून काळजी घेतली जाते. उदाहरणार्थ, मुसळधार पावसात विद्यार्थ्यांची सुरक्षितता लक्षात घेऊन शासनाकडून तात्काळ सुटीचे निर्णय घेतले जातात; जसे की नुकतीच मुंबईत ६ जुलै रोजी सर्व शाळा आणि महाविद्यालयांना सुटी जाहीर करण्यात आली होती.
विद्यार्थ्यांसाठी विविध सवलत योजना (MSRTC Student Concessions)
विद्यार्थ्यांचा प्रवास सुकर व आर्थिकदृष्ट्या परवडणारा व्हावा यासाठी एसटी महामंडळामार्फत अनेक कल्याणकारी योजना प्रभावीपणे राबविल्या जात आहेत:
- अहिल्यादेवी होळकर योजना: ग्रामीण भागातील इयत्ता ५ वी ते १२ वी पर्यंत शिकणाऱ्या मुलींना एसटी बसने १००% मोफत प्रवासाची सुविधा दिली जाते.
- मासिक पास सवलत: सर्वसाधारण विद्यार्थ्यांना मासिक पासवर तब्बल ६६.६७ टक्के सवलत दिली जाते.
- शैक्षणिक सहल आणि इतर सवलती: शैक्षणिक सहलींसाठी प्रवासात ५०% सवलत दिली जाते. याशिवाय, परीक्षा, उन्हाळी सुट्ट्या, क्रीडा स्पर्धा किंवा आजारी पालकांना भेटण्यासाठी जाणाऱ्या विद्यार्थ्यांनाही भाड्यात ५०% सूट मिळते.
- कौशल्या सेतू अभियान: या अभियानांतर्गत व्यावसायिक प्रशिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांना बस प्रवासात ६६.६७% सवलत दिली जात आहे.
मुलींच्या शैक्षणिक प्रगतीसाठी अशा प्रवासाच्या योजना अत्यंत महत्त्वपूर्ण ठरत आहेत. महिलांच्या सक्षमीकरणासाठी राज्यात इतरही अनेक कौतुकास्पद उपक्रम सुरू आहेत, ज्यामध्ये बारामतीमधील ‘आदिशक्ती’ आणि ‘सायकल बँक’ उपक्रम विशेष उल्लेखनीय ठरला आहे.
मानव विकास योजना आणि डिजिटल पावले
ग्रामीण भागातील विद्यार्थिनींना शाळेत जाणे अधिक सोपे व्हावे म्हणून मानव विकास योजनेअंतर्गत राज्यातील २२ जिल्ह्यांमध्ये ९६६ विशेष बसेस चालवल्या जात आहेत. या माध्यमातून तब्बल ७३,६२१ मुलींना मोफत वाहतुकीची उत्कृष्ट सोय उपलब्ध करून दिली आहे.
आर्थिक वर्ष २०२५-२६ मध्ये महामंडळाने २५.१३ लाख अहिल्यादेवी होळकर पास आणि २७.९८ लाख विद्यार्थी मासिक पासेसचे वितरण यशस्वीरीत्या केले आहे.
NCMC स्मार्ट कार्डने होणार प्रवास हायटेक
विद्यार्थ्यांचा प्रवास अधिक सुलभ, आधुनिक आणि पारदर्शक करण्यासाठी एसटी महामंडळातर्फे नॅशनल कॉमन मोबिलिटी कार्ड (NCMC) म्हणजेच स्मार्ट कार्ड देण्याची प्रक्रिया वेगाने सुरू आहे. यामुळे विद्यार्थ्यांना कॅशलेस प्रवासाची सुविधा मिळेल आणि त्यांची डिजिटल ओळख अधिक मजबूत होईल.
निष्कर्ष
शेवटी, परिवहन मंत्री प्रताप सरनाईक यांच्या मते, एसटीची ‘लालपरी’ ही केवळ एक बस नसून ती राज्यातील प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या स्वप्नांची सारथी आणि पालकांच्या विश्वासाचा भक्कम आधार आहे. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यात शिक्षणाचा दिवा अखंड तेवत ठेवण्यासाठी एसटी महामंडळ अधिक सक्षमतेने आणि संवेदनशीलतेने कार्यरत राहील.