नवी दिल्ली: महाराष्ट्रातील सुमारे दोन-तृतीयांश भूभागावर दुष्काळाचे सावट पसरल्याच्या पार्श्वभूमीवर केंद्र सरकारने राज्यातील भीषण परिस्थितीची अत्यंत गंभीर दखल घेतली आहे. दुष्काळी परिस्थितीचे प्रत्यक्ष अवलोकन व वस्तुनिष्ठ मूल्यांकन करण्यासाठी केंद्राचे एक विशेष पथक लवकरच महाराष्ट्रात दाखल होणार आहे. इतकेच नव्हे तर केंद्रीय कृषी, शेतकरी कल्याण व ग्रामीण विकास मंत्री शिवराजसिंह चौहान स्वतः वरिष्ठ अधिकाऱ्यांसह महाराष्ट्राचा दौरा करून पीक परिस्थितीची पाहणी करणार आहेत.
नवी दिल्लीतील पुसा येथे आयोजित ‘राष्ट्रीय कृषी संमेलन – रब्बी अभियान 2026’ च्या उद्घाटन सत्रात ते बोलत होते. यावेळी केंद्रीय कृषी राज्यमंत्री रामनाथ ठाकूर, भागीरथ चौधरी आणि केंद्रीय कृषी सचिव अतीश चंद्रा यांच्यासह विविध राज्यांचे कृषी विभागाचे वरिष्ठ अधिकारी उपस्थित होते.
महाराष्ट्रातील दोन-तृतीयांश क्षेत्र दुष्काळाच्या छायेत
महाराष्ट्रात पावसाच्या लहरीपणामुळे शेतकरी अडचणीत सापडला असून मोठ्या प्रमाणावर पिकांचे नुकसान झाले आहे. यापूर्वी विविध जिल्ह्यांमध्ये स्थानिक पातळीवर आढावा घेण्यात आला होता, जसे की जालना जिल्ह्यात दुष्काळग्रस्त शेतीची पाहणी करून नुकसानभरपाई देण्याची मागणी करण्यात आली होती. तसेच राज्य सरकारनेही दुष्काळग्रस्त शेतकऱ्यांना आर्थिक मदत देण्यासाठी पावले उचलली आहेत. आता केंद्रानेही थेट हस्तक्षेप करत प्रत्यक्ष स्थिती जाणून घेण्याचा निर्णय घेतला आहे.
शिवराजसिंह चौहान यांनी स्पष्ट केले की, ३ ऑक्टोबर रोजी केंद्रीय पथक कर्नाटकात दाखल होईल आणि त्यानंतर लगेचच महाराष्ट्रात पाहणीसाठी पोहोचेल. केंद्राचे पथक आणि स्वतः कृषीमंत्री प्रत्यक्ष बांधावर जाऊन नुकसानीचा व दुष्काळाच्या तीव्रतेचा आढावा घेतील.
पाण्याचा ताळेबंद पाहूनच रब्बी हंगामाचे नियोजन करा
रब्बी हंगामाच्या पार्श्वभूमीवर बोलताना केंद्रीय कृषीमंत्र्यांनी अत्यंत महत्त्वाचा सल्ला दिला. ते म्हणाले की, महाराष्ट्रात पाण्याची भीषण टंचाई असल्याने रब्बी हंगामातील पिकांचे नियोजन जमिनीतील उपलब्ध ओलावा आणि जलसाठ्यांचा ताळेबंद तपासूनच केले पाहिजे.
- कमी पाण्याचे पीक: कोरडवाहू व पाणीटंचाई असलेल्या पट्ट्यांमध्ये हरभरा, मसूर, मोहरी यांसारख्या कडधान्य व तेलबिया पिकांना प्राधान्य द्यावे.
- पाण्याचा अपव्यय टाळा: जास्त पाण्याची गरज असलेली पिके घेतल्यास हंगाम मध्यावर असताना पीक वाया जाण्याचा धोका असतो, त्यामुळे शेतकऱ्यांनी सावधगिरी बाळगावी.
- वेळेत पेरणी: बियाणे, खते यांची पूर्वतयारी करून शेतकऱ्यांनी वेळेत पेरणी उरकावी, जेणेकरून उत्पादनावर परिणाम होणार नाही.
कडधान्ये व तेलबियांची खात्रीशीर खरेदी; ‘खेत बचाओ अभियान’ सुरू राहणार
भात कापणीनंतर रिकाम्या राहणाऱ्या शेतजमिनींमध्ये कडधान्ये आणि तेलबिया पिकांची लागवड वाढवण्याचे निर्देश कृषीमंत्र्यांनी दिले आहेत. जर राज्यांनी या शेतमालाची वेळेत खरेदी केली नाही, तर ‘नाफेड’ (NAFED) आणि ‘एनसीसीएफ’ (NCCF) या केंद्रीय संस्थांच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांकडून थेट हमीभावाने खरेदी केली जाईल, अशी ग्वाही त्यांनी दिली.
याशिवाय, रासायनिक खतांचा अतिवापर टाळून जमिनीचे आरोग्य जपण्यासाठी खरीप हंगामाप्रमाणेच रब्बीतही ‘खेत बचाओ अभियान’ राबवले जाणार आहे. शेतकऱ्यांना योग्य वाणांची माहिती देण्यासाठी कृषी विज्ञान केंद्रे (KVK) व कृषी विद्यापीठांनी सक्रिय राहण्याचे आदेश देण्यात आले आहेत.
डिजिटल शेती आणि साप्ताहिक आढावा
शेतकऱ्यांपर्यंत शासकीय योजनांचा थेट लाभ पोहोचवण्यासाठी फार्मर आयडी, ॲग्रीस्टॅक (AgriStack) आणि किसान क्रेडिट कार्ड (KCC) वाटपाला वेग देण्यावर केंद्राचा भर आहे. तसेच, रब्बी हंगामात प्रत्येक राज्याने पेरणीची प्रगती, पिकांची उगवण, कीड-रोगांचा प्रादुर्भाव आणि बाजारभावाचा दर आठवड्याला रिअल-टाइम आढावा घ्यावा, असे निर्देश केंद्राने दिले आहेत.