पाणी हे केवळ तहान भागवण्याचे साधन नसून ते शेतकऱ्यांच्या शिवारातील समृद्धीचा खरा आधार आहे. आकाशातून पडणाऱ्या पावसाचा प्रत्येक थेंब जमिनीत जिरवणे आणि उन्हाळ्यापर्यंत टिकवणे यावरच गावाचे भवितव्य अवलंबून असते. याच पार्श्वभूमीवर नंदुरबार जिल्ह्यात प्रशासकीय यंत्रणा आणि लोकसहभागातून राबविण्यात आलेली जलसंधारणाची मोहीम आता यशाचे नवे उदाहरण ठरत आहे.
गाळमुक्त धरण ते सुपीक शिवार: नंदुरबारमधील यशोगाथा
वर्षानुवर्षे जलाशयांच्या तळाशी साचलेला गाळ पाstatची साठवण क्षमता कमी करतो. मात्र, हाच गाळ जेव्हा शेतात पसरवला जातो, तेव्हा जमिनीची सुपीकता कित्येक पटीने वाढते. या गाळामध्ये भरपूर सेंद्रिय कर्ब, सूक्ष्म अन्नद्रव्ये आणि खनिजे असतात, ज्यामुळे जमिनीचा पोत सुधारतो आणि रासायनिक खतांवरील खर्च कमी होतो.
नंदुरबार जिल्ह्यातील ३३ जलसाठ्यांमधून १० लाख ३७ हजार २६३ घनमीटर गाळ यशस्वीरीत्या उपसण्यात आला आहे. यामुळे जलाशयांमध्ये सुमारे १.०३७ दशलक्ष घनमीटर पाणी साठवण क्षमता पुनर्स्थापित झाली आहे. याशिवाय ५१ नाल्यांच्या खोलीकरण व रुंदीकरणातून ८ लाख ३ हजार २२३ घनमीटर गाळ काढण्यात आला असून, ०.८०३ दशलक्ष घनमीटर अतिरिक्त साठवणूक क्षमता निर्माण झाली आहे.
राज्य शासनाच्या गाळमुक्त धरण, गाळयुक्त शिवार योजना अंतर्गत शेतकऱ्यांना शेतात गाळ वाहून नेण्यासाठी भरीव आर्थिक अनुदान दिले जात आहे.
योजनेअंतर्गत शेतकऱ्यांना मिळणारे आर्थिक सहाय्य व अनुदान
जलसाठ्यांतून गाळ काढणे आणि तो शेतात पोहोचवण्यासाठी शासनाकडून खालीलप्रमाणे आर्थिक तरतूद करण्यात आली आहे:
- यंत्रसामग्री व इंधन खर्च: गाळ काढणे व नाला खोलीकरणासाठी प्रति घनमीटर ३१ रुपयांची तरतूद.
- गाळ वाहतूक अनुदान: पात्र शेतकरी लाभार्थ्यांना प्रति एकर ३५.७५ रुपये प्रति घनमीटर दराने कमाल १५,००० रुपयांपर्यंत अनुदान.
- अल्प व अत्यल्पभूधारक शेतकरी: अडीच एकरांपर्यंत कमाल ३७,५०० रुपयांपर्यंत अनुदान देय.
- विशेष प्रवर्गांना प्राधान्य: विधवा, दिव्यांग आणि आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबांना योजनेमध्ये प्राधान्याने लाभ दिला जातो.
ज्याप्रमाणे हिंगोलीत येलदरी धरणापासून ते प्रत्येक शिवारापर्यंत जलसंधारणाचे काम वेगाने झाले, त्याच धर्तीवर नंदुरबारमध्येही भूजल पातळी वाढवण्यासाठी ठोस कामे करण्यात आली आहेत.
२१ ऑगस्ट: ‘महा वॉकेथॉन – वॉक फॉर वॉटर’ उपक्रम
जलसंधारणाचे महत्त्व जनमानसात रुजवण्यासाठी माजी मुख्यमंत्री दिवंगत सुधाकरराव नाईक यांच्या जयंतीनिमित्त २१ ऑगस्ट हा दिवस ‘जलसंधारण दिन’ म्हणून साजरा केला जात आहे. यानिमित्ताने राज्यभर ‘महा वॉकेथॉन’चे आयोजन करण्यात आले आहे.
- संकल्पना: ‘Save Soil, Save Water, Secure Tomorrow’
- घोषवाक्य: ‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा, जलयुक्त महाराष्ट्र घडवा’
- कालावधी: १५ ते २१ ऑगस्ट २०२६ दरम्यान ‘जलसंधारण सप्ताह’ आणि १५ ऑगस्ट ते २६ जानेवारी २०२७ दरम्यान ‘जलसंधारण अभियान’ राबवले जाईल.
नंदुरबार वॉकेथॉनची वेळ व नियोजन:
नंदुरबारमध्ये जीटीपी कॉलेज ग्राउंड येथून सकाळी ७.०० वाजता वॉकेथॉनला प्रारंभ होईल. अंधारे स्टॉप, नेहरू चौक, महाराणा प्रताप चौक आणि खोडाई माता मंदिरमार्गे ही फेरी पुन्हा कॉलेज ग्राउंडवर समाप्त होईल. १५ वर्षांवरील सर्व नागरिक, विद्यार्थी, महिला बचत गट, खेळाडू व स्वयंसेवी संस्था यात सहभागी होऊ शकतात. सहभागी नागरिकांना ई-प्रमाणपत्र व टी-शर्ट दिले जाणार असून ऑनलाईन क्यूआर कोडद्वारे नोंदणी खुली आहे.
निष्कर्ष
जलसंधारण ही केवळ सरकारी योजना नसून ती एक सामाजिक जबाबदारी आहे. धरणातील गाळ शेतात टाकून जमिनीची सुपीकता वाढवणे आणि पाणी अडवून भूजल पातळी उंचावणे यामुळे शेतकऱ्यांचे आर्थिक जीवनमान उंचावण्यास मोठी मदत होणार आहे.