मुंबई: महाराष्ट्रातील आरोग्य व्यवस्थेला अधिक बळकट करण्यासाठी आणि मानसिक आरोग्यासारख्या संवेदनशील विषयावर मात करण्यासाठी राज्य शासनाने एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण पाऊल उचलले आहे. राज्यातील येरवडा (पुणे), ठाणे, रत्नागिरी आणि नागपूर येथील चार प्रादेशिक मानसिक आरोग्य रुग्णालयांचे आता उच्च दर्जाच्या ‘अध्यापन संस्थांमध्ये’ (Teaching Institutions) रूपांतर करण्यात येत आहे. हा निर्णय केवळ आरोग्य सेवेचा विस्तार नसून, गुणवत्तापूर्ण उपचार, प्रगत संशोधन आणि प्रशिक्षित मनुष्यबळ निर्मितीसाठी अत्यंत दूरदर्शी ठरेल, असा विश्वास उपमुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी व्यक्त केला आहे.
आरोग्य क्षेत्रात क्रांती आणि सर्वसमावेशक विकास
सध्या ही चार प्रादेशिक रुग्णालये समाजातील वंचित आणि गरीब घटकांना मोठ्या प्रमाणावर मानसिक आरोग्य सेवा पुरवत आहेत. या रुग्णालयांमध्ये मिळून सुमारे ५,७०० खाटांची अवाढव्य क्षमता आहे. येथे मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध असलेल्या पायाभूत सुविधा आणि मनुष्यबळाचा वापर करून, आता या रुग्णालयांना वैद्यकीय शिक्षण देणाऱ्या संस्थांमध्ये बदलण्यात येत आहे. यामुळे मानसिक आरोग्य क्षेत्रात केवळ उपचारच नाही, तर उच्च शिक्षण आणि नवीन संशोधनाला देखील मोठी गती मिळणार आहे.
आरोग्य व्यवस्थेच्या या आधुनिकतेसोबतच, नागरिकांना त्वरित आणि अत्याधुनिक वैद्यकीय सुविधा मिळाव्यात यासाठी सरकार प्रयत्नशील आहे. याचेच एक उदाहरण म्हणजे नुकतेच मुंबईच्या नायर रुग्णालयात अत्याधुनिक ‘बायोकेमिस्ट्री ब्लड ॲनालायझर’ यंत्रणा कार्यान्वित करण्यात आली आहे, ज्यामुळे गरीब रुग्णांना जलद उपचार मिळण्यास मदत होत आहे.
केंद्र सरकारच्या मॅनपॉवर डेव्हलपमेंट योजनेशी सुसंगत पाऊल
हा प्रकल्प केंद्र सरकारच्या ‘मॅनपॉवर डेव्हलपमेंट स्कीम’ अंतर्गत ‘स्ट्रेंथनिंग पीजी डिपार्टमेंट इन मेंटल हेल्थ स्पेशालिटिज’ (स्कीम बी) नुसार राबवला जात आहे. राष्ट्रीय मानसिक आरोग्य कार्यक्रमांतर्गत (NMHP) मानसिक आरोग्य क्षेत्रातील तज्ज्ञांची आणि प्रशिक्षित स्टाफची कमतरता दूर करणे हा या योजनेचा मुख्य उद्देश आहे. ज्या ठिकाणी आधीपासूनच उत्तम पायाभूत सुविधा आहेत, अशा रुग्णालयांमध्ये पदव्युत्तर (PG) अभ्यासक्रम सुरू करण्याला प्राधान्य दिले जात आहे.
सुरू करण्यात आलेले अभ्यासक्रम आणि शासन निर्णय
राज्य शासनाने १६ सप्टेंबर २०१९ रोजी घेतलेल्या निर्णयानुसार खालील महत्त्वाच्या अभ्यासक्रमांना मंजुरी दिली आहे:
- एम.डी. सायकिअॅट्री (M.D. Psychiatry)
- एम.फिल क्लिनिकल सायकॉलॉजी (M.Phil Clinical Psychology)
- एम.फिल सायकियाट्रिक सोशल वर्क (M.Phil Psychiatric Social Work)
- डिप्लोमा in सायकियाट्रिक नर्सिंग (Diploma in Psychiatric Nursing)
हे अभ्यासक्रम ठाणे, पुणे (येरवडा) आणि नागपूर येथील प्रादेशिक रुग्णालयांमध्ये सुरू करण्यात आले आहेत.
नागपूर आणि नर्सिंग क्षेत्रात झालेली प्रगती
प्रादेशिक मनोरुग्णालय, नागपूर येथे सार्वजनिक आरोग्य विभाग आणि वैद्यकीय शिक्षण विभागाच्या संयुक्त सहकार्याने ‘एम.डी. सायकिअॅट्री’ हा अभ्यासक्रम यशस्वीरीत्या सुरू झाला आहे. इंदिरा गांधी शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयाच्या मार्गदर्शनाखाली शैक्षणिक वर्ष २०२२-२३ पासून दरवर्षी ४ विद्यार्थ्यांना प्रवेश दिला जात असून आतापर्यंत अनेक विद्यार्थ्यांनी याचा लाभ घेतला आहे.
तसेच, ठाणे आणि पुणे येथील रुग्णालयांमध्ये ‘डिप्लोमा इन सायकियाट्रिक नर्सिंग’ अभ्यासक्रम सुरू करण्यात आला असून, दरवर्षी दोन्ही ठिकाणी प्रत्येकी २० विद्यार्थ्यांना प्रवेश मिळतो. आतापर्यंत या दोन्ही संस्थांमधून ११९ हून अधिक तज्ज्ञ परिचारिका (Nurses) उत्तीर्ण होऊन बाहेर पडल्या आहेत.
प्रशासकीय गतिमानता आणि लोककल्याणकारी योजनांची प्रभावी अंमलबजावणी याविषयी बोलताना, नुकतेच राज्य स्तरावर महसूल विभागाने अधिक जबाबदारीने आणि जनहितार्थ काम करावे असे महत्त्वपूर्ण निर्देश देण्यात आले आहेत, जेणेकरून सर्वसामान्यांना शासकीय योजनांचा थेट फायदा होईल.
या निर्णयाचे होणारे फायदे:
- विशेषज्ञ उपचार: मानसिक रुग्णांना आता सामान्य उपचारांऐवजी तज्ज्ञ डॉक्टरांकडून आधुनिक आणि जागतिक दर्जाचे उपचार मिळतील.
- मनुष्यबळात वाढ: राज्यात मानसोपचारतज्ज्ञ, क्लिनिकल सायकॉलॉजिस्ट आणि सायकियाट्रिक सोशल वर्कर्सची कमतरता दूर होईल.
- संशोधनाला वाव: मानसिक आजारांवर नवनवीन संशोधन आणि उपाय शोधण्यासाठी विद्यार्थ्यांना सुवर्णसंधी उपलब्ध होईल.
- ग्रामीण भागाचा विकास: प्रशिक्षित मनुष्यबळामुळे ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील वंचित घटकांपर्यंत मानसिक आरोग्य सेवा सहज पोहोचतील.
महाराष्ट्रातील या चार प्रादेशिक मानसिक आरोग्य रुग्णालयांचे शैक्षणिक संस्थांमध्ये होणारे हे रूपांतर राज्याच्या आरोग्य आणि सामाजिक विकासात मैलाचा दगड ठरणार आहे.